Sitoloji veya sitopatoloji, patolojinin bir alt dalıdır. Aslında lam üzerine yalyılmış hücrelerin incelenmesidir. Yani bütün olarak doku değil, hücrelerin incelenmesidir.

Bu nedenle, yani lezyonu oluşturan hücrelerin meydana getirdiği patern görülemediğinden, yorumlanması biyopsi yorumlanmasından daha zordur ve tecrübe gerektirir.

Sitolojik materyal, vücut sıvıları, vücut boşluklarına kendinden dökülen hücreler ya da bir organ veya organdaki kitleden iğne yardımıyla alınan hücreler olabilir. Bu materyaller de alınır alınmaz mikroskop altında incelenemezler. Özel işlemlerden geçirilir ve özel boyalarla boyandıktan sonra incelemeye tabi tutulurlar.

Patoloji laboratuvarında bu sitolojik materyalin en büyük kısmını, servikovajinal yaymalar oluşturur. Bu yayma, kadın doğum muayenesi sırasında rahim ağzından sürüntü yoluyla elde edilen hücresel materyallerdir. Hekim örneği aldıktan sonra bunu bir lama yayabilir. Bu örnek konvansiyonel smear olarak isimlendirilir. Hekim fırça yardımı ile aldığı sürüntüyü, dolayısı ile hücreleri özel bir sıvı içine koyarak da patoloji laboratuvarına gönderebilir. Bu yaymalara da sıvı bazlı sitoloji denir.

Günümüzde hemen tüm kurumlar, sıvı bazlı sitolojiye geçmiştir. Çünkü hem değerlendirmesi daha kolay, hem daha güvenli hem de ek inceleme yapmaya müsaade etmektedir.

Servikovajinal smear (SVS), yani servikovajinal yaymalar rahim ağzı kanserinin (yani serviks kanseri) erken evrede yakalanıp tedavi edilmesine yarar. Hatta kansere dönüşmeden önce hücresel değişikliklerin saptanmasını, yani erken teşhisini ve hastalığın tedavi edilebilmesini sağlamış olur. Bu yöntemle serviks kanserine bağlı ölümlerde belirgin bir azalma olduğundan, günümüzde hanımların rutin olarak belli bir sıklıkta SVS yaptırması önemle vurgulanmaktadır.